Między wolnością osobistą a cierpieniem

Samowiedza jako regulator zachowania. Wiedza indywidualna jest jednym z najważniejszych regulatorów czynności ludzkich. W jej ramach można wyróżnić trzy składniki: wiedzę o świecie naturalnym, wiedzę o ludziach i wiedzę o sobie samym. W rzeczywistych warunkach wszystkie te składniki odgrywają określoną rolę. Powodzenie w grze w szachy zależy od znajomości reguł gry, od informacji o partnerze i od danych na temat własnego intelektu i charakteru.

Read more »

Wyniki badań Festingera i Carlsmitha

Aby lepiej zrozumieć konsekwencje tego założenia, posłużę się przykładem. Otóż pewna osoba stwierdziła, że jest miłośnikiem teatru. Skąd ona wiedziała o tym? Według Bema źródłem tej wiedzy może być tylko samoobserwacja. Pamiętając o swoich częstych wizytach w teatrze, o oglądaniu sztuk w telewizji, osoba ta zdolna była sformułować sąd o sobie. Gdy spytamy ją, dlaczego uważa siebie za miłośnika teatru, odpowie: „ponieważ często chodzę do teatru”. Człowiek zatem poznaje siebie z zewnątrz, dzięki bodźcom i wskazówkom płynącym ze środowiska społecznego.

Read more »

Eksperyment amerykańskich naukowców

Samowiedza hubrysty jest wreszcie nieadekwatna. Jak podkreślałem poprzednio, składa się ona z samoocen nieprzeciętnych, z mitów i iluzji. Człowiek ten nie zdaje sobie jednak sprawy z fałszywej samoświadomości. Często ulega „prawu bliskości”. Ponieważ przedmiot samopoznania jest tożsamy z podmiotem poznającym, ponieważ nie ma dystansu społecznego i fizycznego między nimi, wiedza o tym przedmiocie, czyli o „ja”, jest zawsze prawdziwa. Przekonanie, że „nikt nie zna mnie tak dobrze, jak ja sam”, jest konsekwencją działania tego prawa. Przeświadczenie to jest często przyczyną kryzysów i dramatów.

Read more »

Ile trwa proces samopoznania?

Proces samopoznania trwa tak długo, jak długo trwa życie człowieka. Ciągły strumień nowych informacji o „ja” zmusza go do rewizji dotychczasowych wyobrażeń o sobie. Człowiek zmienia się w ontogenezie i dlatego musi weryfikować wiedzę

-0 sobie samym. Samopoznanie, jako jeden z rodzajów poznawania rzeczywistości, ma pewne cechy osobliwe, które w wielu wypadkach zakłócają proces badawczy. Osobliwości te, zwane również dystraktorami, wymagają dokładniejszej analizy.

Read more »

Ocena własnych możliwości

W przypadku gdy źródło informacji o „ja” generuje tylko lub przeważnie dane negatywne, człowiek może całkowicie je ignorować. Tak więc unika luster, które odsłaniają proces ‚biologicznego starzenia się wycofuje się z grupy rówieśników, 413

która demaskuje jego brak kompetencji. Takie obronne zachowanie pozwala utrzymać status quo. Poza selekcją percepcyjną jednostka dokonuje również selekcji mnemicznej. Jak wiadomo, człowiek koduje w pamięci trwałej wiele informacji o swojej historii i o świecie zewnętrznym. Odgrywają one istotną rolę w jego życiu. Człowiek – to pamięć człowieka, jego biografia. Proces zapamiętywania i przypominania informacji ma charakter wybiórczy. Z większą łatwością odtwarza zdarzenia i epizody, które świadczą

Read more »

Ukryte teorie osobowości

Człowiek posiada pewną wiedzę o zachowaniu się i strukturze osobowości innych ludzi i samego siebie. Wiedza ta pozwala mu opisać i zrozumieć świat zewnętrzny i świat wewnętrzny. Tak na przykład osobiste przekonanie, że współcześni urzędnicy są biurokratami lub że młodzież ignoruje wartości moralne, ułatwia wyjaśnienie złożonych stosunków międzyludzkich.

Read more »

Ocena współczensnego człowieka

Opisując je człowiek hubrystyczny dokonuje wielu deformacji poznawczych: poddaje rewizji własną historię swego życia, wyolbrzymia swoją rolę w aktualnych działaniach i snuje fantazje na temat przyszłych czynów. Różnorodne źródła, takie jak autobiografie, utwory literackie i badania empiryczne, pozwalają dokładniej poznać te zniekształcenia. Przedstawię kilka z nich. Poniższa lista nie jest ani rozłączna, ani wyczerpująca (por. Greenwald, 1980). W obrazie własnej osoby często występuje deformacja, którą nazywam złudzeniem sprawstwa. Polega ono na przecenianiu swojej roli w inicjowaniu działań, w kierowaniu ich przebiegiem i w tworzeniu ostatecznego wyniku. Często człowiek hubrystyczny, który nie odgrywał większej roli w poczynaniach ekonomicznych czy militarnych, uważa się za głównego ich sprawcę, za sprawcę posiadającego pełną kontrolę nad zdarzeniami, za konkwistadora, zdolnego do osiągnięć na skalę hi-storyczną.

Read more »

Darzenie sympatią ludzi podobnych do nas

Włączenie go do teorii samowiedzy znacznie wzbogaca jej korpus podstawowych twierdzeń. Jak można wyjaśnić tę prawidłowość, która jest niezgodna z poglądami potocznymi? Nie umiemy odpowiedzieć jednoznacznie na to pytanie. Psychologowie sformułowali kilka hipotez eksplanacyjnych. Pierwsza z nich ma charakter funkcjonalny. Zgodnie z nią ludzie podobni do określonej osoby są źródłem jej pozytywnych wartości i emocji pozwalają osiągać cele osobiste wzmacniają jej dążenie do podwyższania własnej wartości. Dlatego też dana osoba darzy ich szacunkiem i sympatią.

Read more »

Sznurek z koralikiem

Kończąc ten rozdział chciałbym powrócić do pytania dotyczącego dojrzałości teorii samowiedzy. J. Kornai (1973) wyróżnił ¦niedawno trzy kryteria dojrzałości teorii opisujących rzeczywistość, a mianowicie: stopień formalizacji i precyzji jej sformułowań strukturę teorii, a szczególnie hierarchizację jej twierdzeń stopień ich uzasadnienia za pomocą metod empirycznych.

Read more »

Mit o doskonałej strukturze samowiedzy

Mit o doskonałej strukturze samowiedzy wynika z uwarunkowań kulturowych. W kulturze zachodniej jedną z najważniejszych wartości jest zgodność i harmonia zewnętrzna i wewnętrzna. Uczeni znajdują ją nawet tam, gdzie jej nie ma. Ulegają więc iluzji uporządkowania zdarzeń.

Jakie czynniki utrudniają dobrą strukturalizację samowiedzy? Jednym z nich jest dążenie człowieka samowiednego do formułowania adekwatnych i empirycznie uzasadnionych sądów o sobie. W tym celu poszukuje różnorodnych informacji w świecie społecznym, obserwuje swoje reakcje emocjonalne i poznawcze. Informacje te są często niezgodne, sprzeczne, niejasne. Ponadto zmieniają się one w czasie. Zdarza się, że człowiek prawie jednocześnie otrzymuje dwie opinie o sobie: z jednej z nich wynika, że jest osobą egoistyczną, a z drugiej, że cechuje go altruizm.

Read more »